Η δύναμη των δημοσκοπήσεων: Καταγράφουν την κοινή γνώμη ή την επηρεάζουν;

 

Η ψυχολογία του όχλου και η χειραγώγηση της κοινής γνώμης μέσω κατευθυνόμενων δημοσκοπήσεων είναι ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον θέμα, ειδικά όταν εξετάζουμε πώς διαμορφώνονται οι πολιτικές επιλογές πριν από τις εκλογές.

Το βασικό σημείο είναι ότι μια δημοσκόπηση δεν καταγράφει απλώς την κοινή γνώμη. Αν παρουσιαστεί με συγκεκριμένο τρόπο, μπορεί να επηρεάσει και την ίδια την κοινή γνώμη.

1. Πώς μπορεί μια δημοσκόπηση να επηρεάσει τον ψηφοφόρο;

1. Το φαινόμενο του νικητή (Bandwagon Effect)

Όταν ένας ψηφοφόρος βλέπει επανειλημμένα ότι ένα κόμμα προηγείται με μεγάλη διαφορά, μπορεί να αρχίσει να πιστεύει ότι αυτό αποτελεί την ισχυρότερη ή την πιο ασφαλή επιλογή. Ορισμένοι ψηφοφόροι ενδέχεται να το υποστηρίξουν επειδή θεωρούν ότι «αυτό θα κερδίσει έτσι κι αλλιώς».

2. Η δημιουργία κοινωνικού ρεύματος

Όταν προβάλλεται η εικόνα ότι «όλοι στρέφονται προς μία κατεύθυνση», ο πολίτης μπορεί να αισθανθεί ότι η δική του άποψη είναι μειοψηφική. Έτσι, ενδέχεται να προσαρμόσει τη στάση του σε αυτό που θεωρεί κοινωνικά αποδεκτό. Αυτό συνδέεται με την κοινωνική συμμόρφωση.

3. Η επιλεκτική παρουσίαση αριθμών

Δύο δημοσκοπήσεις μπορούν να περιγράφουν παρόμοια δεδομένα, αλλά να δημιουργούν διαφορετική εντύπωση μέσω των τίτλων, της κλίμακας των γραφημάτων, της επιλογής των ποσοστών που προβάλλονται ή της έμφασης σε μια μικρή μεταβολή.

4. Η αποθάρρυνση και η κινητοποίηση

Μια δημοσκόπηση που εμφανίζει ένα κόμμα να προηγείται συντριπτικά μπορεί να αποθαρρύνει ορισμένους αντιπάλους του, οι οποίοι θεωρούν ότι η ψήφος τους δεν θα αλλάξει τίποτα. Αντίθετα, η εικόνα μιας αμφίρροπης αναμέτρησης μπορεί να κινητοποιήσει ψηφοφόρους και από τις δύο πλευρές.

5. Η επανάληψη και η αίσθηση της βεβαιότητας

Όταν το ίδιο μήνυμα επαναλαμβάνεται από πολλά μέσα ενημέρωσης, μπορεί να φαίνεται περισσότερο αξιόπιστο, ακόμη και χωρίς νέα στοιχεία. Η επανάληψη, όμως, δεν αποτελεί απόδειξη ότι ένας ισχυρισμός είναι αληθινός.

2. Πώς λειτουργεί στην πράξη η χειραγώγηση μιας δημοσκόπησης;

Ας υποθέσουμε ότι δύο κόμματα, Α και Β, βρίσκονται κοντά μεταξύ τους στην πραγματική εκλογική πρόθεση.

Ένα προβληματικό ή χειραγωγικό περιβάλλον ενημέρωσης θα μπορούσε να δημιουργήσει εντύπωση υπέρ του Α μέσω πρακτικών όπως:

• Καθοδηγητικές ερωτήσεις: η διατύπωση μιας ερώτησης επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο ερωτώμενος αντιλαμβάνεται τις επιλογές.

• Επιλεκτική δημοσιοποίηση: προβάλλεται μόνο η έρευνα που ευνοεί ένα συγκεκριμένο πολιτικό αφήγημα.

• Παράλειψη αβεβαιότητας: παρουσιάζονται μικρές διαφορές ως βέβαιες, χωρίς να εξηγείται το περιθώριο σφάλματος.

• Επιλεκτική έμφαση: δίνεται υπερβολική δημοσιότητα σε μια άνοδο, ενώ υποβαθμίζεται μια άλλη μέτρηση που δείχνει διαφορετική εικόνα.

• Επανάληψη του ίδιου συμπεράσματος: τηλεοπτικά πάνελ, τίτλοι και σχόλια αναπαράγουν την ιδέα ότι η έκβαση των εκλογών έχει ήδη κριθεί.

Είναι σημαντικό να ξεχωρίζουμε την κακή μεθοδολογία από τη σκόπιμη χειραγώγηση: μια μεμονωμένη απόκλιση ή μια λανθασμένη πρόβλεψη δεν αποδεικνύει από μόνη της δόλο.

3. Γιατί αυτό μπορεί να λειτουργήσει; Η ψυχολογία πίσω από το φαινόμενο

Τρεις μηχανισμοί έχουν ιδιαίτερη σημασία:

Κοινωνική απόδειξη

Οι άνθρωποι συχνά χρησιμοποιούν τη συμπεριφορά των άλλων ως ένδειξη για το τι είναι σωστό ή ποια επιλογή είναι ασφαλής, ιδίως όταν δεν έχουν καταλήξει οι ίδιοι.

Σπείρα της σιωπής

Η θεωρία της Elisabeth Noelle-Neumann περιγράφει πώς κάποιοι άνθρωποι μπορεί να αποφεύγουν να εκφράσουν μια άποψη όταν πιστεύουν ότι βρίσκεται σε μειοψηφία, από φόβο κοινωνικής απομόνωσης. Έτσι, η δημόσια εικόνα της πλειοψηφίας μπορεί να γίνει ακόμη ισχυρότερη.

Αγκύρωση

Ο πρώτος αριθμός ή η πρώτη εκτίμηση που βλέπουμε μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε τις πληροφορίες που ακολουθούν. Ένα ποσοστό που προβάλλεται έντονα μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς, χωρίς να είναι απαραίτητα αντιπροσωπευτικό.

4. Μπορεί τελικά να καθοριστεί η εκλογική συμπεριφορά;

Όχι με βεβαιότητα. Οι δημοσκοπήσεις μπορούν να επηρεάσουν ορισμένους ψηφοφόρους, αλλά η επίδρασή τους εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: την κομματική ταύτιση, την εμπιστοσύνη στα μέσα ενημέρωσης, την πολιτική ενημέρωση, την ένταση της προεκλογικής περιόδου και τα πραγματικά προβλήματα που απασχολούν τους πολίτες.

Επιπλέον, η επίδραση δεν είναι πάντα προς την κατεύθυνση που επιθυμεί εκείνος που προβάλλει τη δημοσκόπηση. Μια μεγάλη διαφορά μπορεί να κινητοποιήσει τους αντιπάλους, ενώ μια πρόβλεψη που διαψεύδεται μπορεί να μειώσει την αξιοπιστία του μέσου που την προέβαλε.

Το ουσιαστικό συμπέρασμα: η μεγαλύτερη δύναμη μιας κατευθυνόμενης δημοσκόπησης δεν βρίσκεται απαραίτητα στους αριθμούς της, αλλά στην εντύπωση που δημιουργεί για το τι πιστεύουν οι άλλοι, ποιος έχει πιθανότητες να νικήσει και αν η προσωπική ψήφος εξακολουθεί να έχει σημασία.

Για να προστατεύεται ο ψηφοφόρος, χρειάζεται να εξετάζει ποιος παρήγγειλε την έρευνα, ποιος την πραγματοποίησε, το δείγμα, τη μέθοδο συλλογής, τη διατύπωση των ερωτήσεων, το περιθώριο σφάλματος και το σύνολο των διαθέσιμων μετρήσεων.

 

Στην Ελλάδα, η επιρροή των δημοσκοπήσεων στην κοινή γνώμη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή η πολιτική αντιπαράθεση είναι έντονη, η τηλεοπτική ενημέρωση εξακολουθεί να έχει σημαντικό ρόλο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να αναπαράγουν ένα πολιτικό μήνυμα μέσα σε λίγες ώρες.

Το κρίσιμο είναι να διακρίνουμε δύο πράγματα: τη νόμιμη πολιτική επικοινωνία, η οποία προσπαθεί να επηρεάσει τους ψηφοφόρους, και τη σκόπιμη παραπλάνηση, η οποία προσπαθεί να δημιουργήσει μια ψευδή εικόνα της κοινής γνώμης.

1. Οι πέντε βασικοί μηχανισμοί στην Ελλάδα

1. Η δημοσκόπηση ως τηλεοπτικό γεγονός

Μια μέτρηση παρουσιάζεται με έναν εντυπωσιακό τίτλο, όπως «Ανοίγει η ψαλίδα» ή «Ανατροπή στο πολιτικό σκηνικό». Το κοινό ενδέχεται να θυμάται τον τίτλο περισσότερο από τα πραγματικά ποσοστά, τις επιφυλάξεις και το περιθώριο σφάλματος.

2. Η επιλεκτική προβολή αποτελεσμάτων

Όταν προβάλλεται συστηματικά μόνο μια ευνοϊκή μέτρηση, μπορεί να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι υπάρχει γενικευμένη τάση, ακόμη κι αν άλλες έρευνες δίνουν διαφορετική εικόνα. Αυτό χρειάζεται σύγκριση πολλών μετρήσεων για να διαπιστωθεί.

3. Η λογική του «ποιος μπορεί να κυβερνήσει»

Στην Ελλάδα, όπου η δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης αποτελεί συχνά κεντρικό ζήτημα, οι ψηφοφόροι μπορεί να επηρεάζονται όχι μόνο από το ποιο κόμμα προτιμούν, αλλά και από το ποιο θεωρούν ικανό να κερδίσει ή να συμμετάσχει στην κυβέρνηση.

4. Η αναπαραγωγή στα κοινωνικά δίκτυα

Ένα γράφημα ή ένα απόσπασμα δημοσκόπησης μπορεί να κυκλοφορήσει χωρίς την αρχική πηγή, την ημερομηνία ή τη μεθοδολογία. Οι επαναλαμβανόμενες αναρτήσεις δημιουργούν ενίοτε την αίσθηση ότι μια άποψη είναι πολύ πιο διαδεδομένη απ' όσο πραγματικά είναι.

5. Η κινητοποίηση ή η αποθάρρυνση

Η εικόνα μιας αμφίρροπης εκλογικής αναμέτρησης μπορεί να κινητοποιήσει ψηφοφόρους. Αντίστροφα, η εντύπωση μιας αναπόφευκτης ήττας μπορεί να αποθαρρύνει κάποιους. Άλλοι, όμως, αντιδρούν ακριβώς αντίθετα και κινητοποιούνται περισσότερο.

2. Ένα υποθετικό παράδειγμα ελληνικής προεκλογικής περιόδου

Ας υποθέσουμε ότι μια χώρα βρίσκεται έξι εβδομάδες πριν από τις εκλογές και μια δημοσκόπηση εμφανίζει το Κόμμα Α στο 31% και το Κόμμα Β στο 17%.

Υποθετικά ποσοστά — όχι πραγματική δημοσκόπηση

Κόμμα Α

31%

Κόμμα Β

17%

Διαφορά: 14 ποσοστιαίες μονάδες.

Από εδώ και πέρα, η δημόσια συζήτηση θα μπορούσε να κινηθεί σε τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις:

• Ουδέτερη παρουσίαση: «Το Α προηγείται κατά 14 μονάδες. Ας εξετάσουμε το δείγμα, την αδιευκρίνιστη ψήφο και την αβεβαιότητα της μέτρησης».

• Υπερβολική παρουσίαση: «Δεν υπάρχει αντίπαλος για το Α ,οι εκλογές έχουν ουσιαστικά κριθεί».

• Αντίθετη παρουσίαση: «Το Β μπορεί να ανατρέψει τα πάντα , η μάχη τώρα αρχίζει».

Τα ίδια ποσοστά μπορούν να δημιουργήσουν εντελώς διαφορετικές εντυπώσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι τρεις παρουσιάσεις έχουν την ίδια ακρίβεια ούτε ότι κάθε δραματικός τίτλος αποτελεί οργανωμένη χειραγώγηση.

Το σημαντικότερο είναι ότι ο ψηφοφόρος δεν επηρεάζεται μόνο από την πληροφορία, αλλά και από την ερμηνεία που του προσφέρεται για αυτήν.

3. Πώς αναγνωρίζουμε αν υπάρχει πραγματικά προβληματική δημοσκόπηση;

Στην ελληνική πραγματικότητα, υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία που αξίζει να ελέγχει κανείς.

Τι εξετάζουμε	Τι πρέπει να μας προβληματίσει
Εταιρεία και εντολέας	Δεν αναφέρονται καθαρά ή δεν μπορούν να επαληθευτούν.
Μεθοδολογία	Δεν εξηγείται πώς επιλέχθηκαν και ερωτήθηκαν οι συμμετέχοντες.
Πρόθεση ψήφου	Συγκρίνεται με την εκτίμηση ψήφου χωρίς να διευκρινίζεται η διαφορά.
Περιθώριο σφάλματος	Μικρές διαφορές παρουσιάζονται σαν αδιαμφισβήτητη ανατροπή.
Διαχρονική τάση	Ένα μόνο αποτέλεσμα παρουσιάζεται ως οριστική αλλαγή συμπεριφοράς.
Δημοσιογραφική κάλυψη	Παραλείπονται κρίσιμα στοιχεία ή άλλες διαθέσιμες μετρήσεις.

Στην Ελλάδα υπάρχει και θεσμικό πλαίσιο: ο Ν. 3603/2007 προβλέπει κανόνες διαφάνειας για τις δημοσκοπήσεις, ενώ το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης τηρεί σχετικό μητρώο επιχειρήσεων.

Εθνικό Μητρώο Διοικητικών Διαδικασιών

+1

Για τις βουλευτικές εκλογές, το άρθρο 49 του Π.Δ. 26/2012, όπως ισχύει, προβλέπει περιορισμούς στη δημοσιοποίηση δημοσκοπήσεων κατά την τελευταία περίοδο πριν από την ψηφοφορία.

Υπουργείο Εσωτερικών

Αυτοί οι κανόνες δεν εξαλείφουν κάθε πιθανότητα παραπλανητικής παρουσίασης· καθιστούν όμως σημαντικότερο τον έλεγχο της προέλευσης και της μεθοδολογίας.

4. Το βαθύτερο ζήτημα: η εικόνα της πλειοψηφίας

Η πιο ενδιαφέρουσα ψυχολογική διάσταση είναι η διαφορά ανάμεσα σε τρία πράγματα:

• Τι πιστεύει πραγματικά ο πολίτης.

• Τι πιστεύει ότι πιστεύουν οι περισσότεροι συμπολίτες του.

• Τι θεωρεί ότι θα συμβεί τελικά στις εκλογές.

Αυτά τα τρία δεν ταυτίζονται.

Κάποιος μπορεί να προτιμά ένα μικρό κόμμα, να πιστεύει όμως ότι οι περισσότεροι θα ψηφίσουν ένα μεγάλο κόμμα και να θεωρεί σχεδόν βέβαιη τη νίκη του δεύτερου. Η αντίληψή του για το κοινωνικό περιβάλλον μπορεί να επηρεάσει το πώς εκφράζει την άποψή του, χωρίς κατ' ανάγκη να αλλάξει την ψήφο του.

Γι' αυτό και δεν πρέπει να συγχέουμε την εκλογική πρόβλεψη με την πραγματική πολιτική προτίμηση.