Ποιος ελέγχει τους Δήμους; Τα στοιχεία για τις απευθείας αναθέσεις και τον εσωτερικό έλεγχο προκαλούν ερωτήματα

 Ποιος ελέγχει τους Δήμους; Τα στοιχεία για τις απευθείας αναθέσεις και τον εσωτερικό έλεγχο προκαλούν ερωτήματα

Το 90% των συμβάσεων για υπηρεσίες εσωτερικού ελέγχου πραγματοποιείται με απευθείας αναθέσεις, οκτώ ανάδοχοι συγκεντρώνουν το 65,5% του πλήθους και της αξίας των συμβάσεων, ενώ σε 152 εκθέσεις εξωτερικών συνεργατών δεν καταγράφηκε ούτε μία αρνητική γνώμη.

 Τα ευρήματα του Ελεγκτικού Συνεδρίου αναδεικνύουν σοβαρά ζητήματα για τον ανταγωνισμό, την ποιότητα των ελέγχων και τη διαχείριση του δημόσιου χρήματος στους φορείς του δημόσιου τομέα, μεταξύ των οποίων και οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης.

Το ζήτημα δεν αφορά απλώς κάποιες διοικητικές διαδικασίες, αλλά τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζονται οι δημόσιοι φορείς τα χρήματα των πολιτών και κατά πόσο οι μηχανισμοί ελέγχου λειτουργούν ουσιαστικά ή περιορίζονται στην τυπική εκπλήρωση μιας θεσμικής υποχρέωσης.

Οι απευθείας αναθέσεις αποτελούν νόμιμο εργαλείο για την κάλυψη συγκεκριμένων αναγκών των δημοτικών αρχών. Δεν μπορεί, όμως, μια διαδικασία που προβλέπεται ως δυνατότητα να μετατρέπεται σε κυρίαρχη πρακτική, χωρίς να εξετάζεται εάν εξασφαλίζονται οι καλύτεροι δυνατοί όροι για τον Δήμο και τους δημότες.

Ο Ν. 4412/2016 θέτει συγκεκριμένα όρια και προϋποθέσεις. Το γενικό όριο απευθείας ανάθεσης ανέρχεται σε 30.000 ευρώ χωρίς ΦΠΑ για προμήθειες και υπηρεσίες, ενώ για τις συμβάσεις έργων ανέρχεται σε 60.000 ευρώ χωρίς ΦΠΑ. 

Το ίδιο όριο των 60.000 ευρώ προβλέπεται για τις κοινωνικές και άλλες ειδικές υπηρεσίες που υπάγονται στα άρθρα 107 έως 110 του νόμου. 

Υπάρχει επίσης ειδική πρόβλεψη στην παράγραφο 6 του άρθρου 118 για ορισμένες συμβάσεις που αφορούν έργα Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών της Κεντρικής Διοίκησης, υπό τις ειδικές προϋποθέσεις που ορίζει η διάταξη. Η συγκεκριμένη εξαίρεση δεν αποτελεί γενική δυνατότητα των Δήμων.

Για τις απευθείας αναθέσεις έργων, μελετών και τεχνικών ή λοιπών συναφών επιστημονικών υπηρεσιών ισχύουν επιπλέον ειδικοί περιορισμοί, μεταξύ των οποίων το ετήσιο όριο του 10% των αντίστοιχων πιστώσεων της αναθέτουσας αρχής, σύμφωνα με τις προβλέψεις του άρθρου 118. Παράλληλα, απαγορεύεται η τεχνητή κατάτμηση συμβάσεων με σκοπό την αποφυγή των διαγωνιστικών διαδικασιών.

Η νομοθεσία προβλέπει ακόμη συγκεκριμένες υποχρεώσεις δημοσιότητας στο ΚΗΜΔΗΣ. Για προμήθειες και υπηρεσίες άνω των 2.500 ευρώ, η πρόσκληση αναρτάται τουλάχιστον πέντε ημέρες πριν από την κοινοποίηση της απόφασης ανάθεσης. 

Για τις συμβάσεις έργων προβλέπονται ειδικότερες διαδικασίες και προθεσμίες, ανάλογα με την αξία τους, συμπεριλαμβανομένης της πρόσκλησης σε τουλάχιστον τρεις οικονομικούς φορείς στις περιπτώσεις που ορίζει ο νόμος.

Το ζήτημα, ωστόσο, δεν σταματά στη νομιμότητα της διαδικασίας. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν τα ευρήματα του Ελεγκτικού Συνεδρίου για τις συμβάσεις υπηρεσιών εσωτερικού ελέγχου. 

Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση, το 90% των σχετικών συμβάσεων στους φορείς που εξετάστηκαν πραγματοποιήθηκε με απευθείας αναθέσεις, ενώ οκτώ ανάδοχοι συγκέντρωσαν το 65,5% τόσο του πλήθους όσο και της αξίας των συμβάσεων.

Η μεγάλη αυτή συγκέντρωση δημιουργεί εύλογους προβληματισμούς για το επίπεδο του ανταγωνισμού και τις συνθήκες διαμόρφωσης της συγκεκριμένης αγοράς.

 Όταν ένας τόσο περιορισμένος αριθμός αναδόχων συγκεντρώνει το μεγαλύτερο μέρος των συμβάσεων, είναι αναγκαίο να εξετάζεται εάν υπάρχουν πραγματικές δυνατότητες συμμετοχής και ισότιμης πρόσβασης για περισσότερους οικονομικούς φορείς.

Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σε 152 εκθέσεις εξωτερικών συνεργατών δεν καταγράφηκε ούτε μία αρνητική γνώμη για την επάρκεια των Συστημάτων Εσωτερικού Ελέγχου, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου διαπιστώθηκαν ελλείψεις σε βασικές διαδικασίες. 

Πρόκειται για ένα εύρημα που θέτει ένα ουσιαστικό ερώτημα: πώς είναι δυνατόν ένας μηχανισμός που έχει ως αποστολή να εντοπίζει αδυναμίες και κινδύνους στη λειτουργία των δημόσιων φορέων να μην καταλήγει σε καμία αρνητική αξιολόγηση σε τόσο μεγάλο αριθμό εκθέσεων;

Το Ελεγκτικό Συνέδριο θέτει, επίσης, ζητήματα σχετικά με τη δυνατότητα των φορέων να παρακολουθούν ουσιαστικά την εκτέλεση των συμβάσεων και να αξιολογούν την ποιότητα των παραδοτέων των εξωτερικών συνεργατών.

Εδώ βρίσκεται και η πιο προβληματική διάσταση της υπόθεσης. Ο εσωτερικός έλεγχος δεν θεσπίστηκε για να αποτελεί μια ακόμη γραφειοκρατική υποχρέωση ούτε για να παράγει εκθέσεις που απλώς συμπληρώνουν διοικητικούς φακέλους.

 Οφείλει να εξετάζει τις πραγματικές διαδικασίες, να εντοπίζει προβλήματα, να αναδεικνύει κινδύνους και να προτείνει διορθωτικές παρεμβάσεις.

Μια αρνητική παρατήρηση σε μια έκθεση δεν αποτελεί αποτυχία του ελεγκτή. Αντίθετα, μπορεί να είναι η σημαντικότερη συμβολή του στη βελτίωση της λειτουργίας ενός Δήμου. 

Όταν, όμως, οι εκθέσεις καταλήγουν χωρίς ουσιαστικές επισημάνσεις, γεννάται το ερώτημα εάν ο θεσμός λειτουργεί ως πραγματικός μηχανισμός ελέγχου ή εάν κινδυνεύει να περιοριστεί σε μια τυπική διαδικασία.

Και το ερώτημα δεν σταματά στους εξωτερικούς συνεργάτες. Ποιος αξιολογεί την ποιότητα των εκθέσεών τους; Ποιος ελέγχει εάν οι προτάσεις τους εφαρμόζονται και εάν οι αδυναμίες που εντοπίζονται διορθώνονται; 

Δεν αρκεί να υπογράφεται μια σύμβαση και να παραδίδεται ένα έγγραφο. Πρέπει να αποδεικνύεται ότι το έργο έχει πραγματικό αντίκρισμα στη λειτουργία του φορέα που το πληρώνει.

Για τους Δήμους, η ευθύνη είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς διαχειρίζονται πόρους που προέρχονται από τους δημότες και την κρατική χρηματοδότηση.

 Η ανάρτηση μιας απόφασης στη Διαύγεια ή στο ΚΗΜΔΗΣ εξασφαλίζει τη δημοσιότητα, δεν υποκαθιστά όμως την ουσιαστική λογοδοσία,  ποιος επιλέχθηκε, με ποια κριτήρια, ποιο ήταν το αντικείμενο της σύμβασης, τι παραδόθηκε και εάν το αποτέλεσμα δικαιολογεί το κόστος.

Τα ευρήματα του Ελεγκτικού Συνεδρίου δεν αποδεικνύουν από μόνα τους παρανομία ή συνεννόηση μεταξύ αναδόχων. 

Αναδεικνύουν, όμως, ένα σύνολο προβληματισμών που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο: περιορισμένος ανταγωνισμός, μεγάλη συγκέντρωση συμβάσεων και εκθέσεις ελέγχου χωρίς αρνητικές γνώμες. 

Πρόκειται για ζητήματα που απαιτούν απαντήσεις, ουσιαστική εποπτεία και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση χρειάζεται πραγματικό ανταγωνισμό, ανεξάρτητους και αποτελεσματικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς και αξιολόγηση με βάση το αποτέλεσμα. 

Γιατί η νομιμότητα μιας ανάθεσης είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει ότι το δημόσιο χρήμα αξιοποιήθηκε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

 H  απαίτηση για διαφάνεια και λογοδοσία δεν είναι πολιτική αντιπαράθεση όταν ο  έλεγχος κινδυνεύει να εξαντλείται στα χαρτιά και το δημόσιο χρήμα με τις απευθείας  αναθέσεις συγκεντρώνεται  σε λίγους

 Είναι αυτονόητη υποχρέωση απέναντι στην κοινωνία...

👉Νομοθετικό πλαίσιο και επίσημες πηγές

1. Ν. 4412/2016 – Δημόσιες συμβάσεις

2. Ν. 4795/2021 – ΦΕΚ 62/Α/17.04.2021: Θεσμικό πλαίσιο για το Σύστημα Εσωτερικού Ελέγχου στον δημόσιο τομέα, τη λειτουργία των Μονάδων Εσωτερικού Ελέγχου και τις σχετικές διαδικασίες εποπτείας και αξιολόγησης.

3. Ελεγκτικό Συνέδριο – Επίσημη έκθεση με τα ευρήματα για τις απευθείας αναθέσεις υπηρεσιών εσωτερικού ελέγχου