Ναυμαχία των Εχινάδων ή του Lepanto: Ποια η συμμετοχή των Ακαρνάνων; Τι απέγιναν οι Οθωμανοί που επέζησαν και κατέφυγαν στη στεριά;

 

Ναυμαχία των Εχινάδων ή του Lepanto: Ποια η συμμετοχή των Ακαρνάνων; Τι απέγιναν οι Οθωμανοί που επέζησαν και κατέφυγαν στη στεριά;

* Γράφει ο Ζαφείρης Καραβίας, Πρόεδρος της "Οινιαδών Ανάπτυξις" - ΑΜΚΕ, Πολιτικός Επιστήμονας - Διεθνολόγος

Η Ναυμαχία των Εχινάδων ή του Λεπάντο (ιταλ. Battaglia di Lepanto ή delle Echinadi ή του Curzolari) έλαβε χώρα την 7η Οκτωβρίου του 1571 μεταξύ των ενωμένων στόλων της Ισπανίας, της Βενετίας, της Γένουας, των Ιπποτών της Μάλτας, του Στρατού του Πάπα και άλλων μικρότερων Δυτικών Κρατιδίων υπό την ονομασία «Ιερός Αντιτουρκικός Συνασπισμός (Sacra Liga Antiturca) ή Lega Santa (Ιερή Ένωση) και του ενιαίου στόλου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα πλαίσια του Δ' Βενετοτουρκικού Πολέμου. Στη μάχη συμμετείχαν χιλιάδες Έλληνες κάτοικοι των Δυτικών κρατών αλλά και επαναστάτες που ποθούσαν την ελευθερία και την επανασύσταση της Ρωμανίας. Η Ναυμαχία συνιστά μια από τις σημαντικότερες ναυμαχίες στην παγκόσμια ιστορία.

Το ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο

της αναμέτρησης

Η ναυμαχία της Ναυπάκτου (Lepanto), η οποία διεξήχθη

την 7η Οκτωβρίου 1571 στη θαλάσσια περιοχή των Εχινάδων νήσων (Isole Echinadi ή Curzolari) και των εκβολών του

ποταμού Αχελώου, αποτελεί αναμφίβολα ένα από τα κομβικότερα ορόσημα της ευρωπαϊκής ιστορίας. Παρά τον τεράστιο όγκο της διεθνούς και ελληνικής βιβλιογραφίας γύρω από τις τακτικές των δύο στόλων, τη δράση της Sacra Lega και τις διπλωματικές συνέπειες της νίκης, η μικροϊστορία του τοπικού χώρου παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητη.

Το μέτωπό της Ναυμαχίας, αναπτύχθηκε στη νοητή ευθεία

από τη νήσο Οξειά και το ακρωτήρι Σκρόφα ανατολικά, τη παραλία Διόνι και τη νήσο Μάκρη δυτικά και μέχρι τη λιμνοθάλασσα Κοτύχι της Πελοποννήσου νότια. Ωστόσο κατά τη διάρκεια της μάχης ο Οθωμανικός στόλος συγκεντρώθηκε και κατανικήθηκε σε πολύ μικρότερο πεδίο στο σημερινό δέλτα του Αχελώου όπου βρίσκονται το νησί (σημερινός λόφος) Κοτσιλάρης και οι παραλίες που φέρουν το όνομα Σκρόφα, η Μπούκα και το Διόνι. Αντίστοιχα η χερσαία ζώνη της Ακαρνανίας από τον κόλπο του Πεταλά – Οβριάς μέχρι τα απέραντα έλη και τα κανάλια του Λεσινίου και της Κατοχής καθώς και το ομώνυμο πέρασμα του Αχελώου, αποτέλεσαν το άμεσο γεωγραφικό υπόβαθρο επί του οποίου εκτυλίχθηκαν οι πράξεις που εξετάζουμε στο παρόν άρθρο.

Συνεπώς, μετά τη νικηφόρο έκβαση της Ναυμαχίας, αναδύονται δύο αλληλένδετα ερωτήματα με ιδιαίτερη ιστοριογραφική βαρύτητα: 1ον ποια ήταν η στάση και η ενδεχόμενη συμμετοχή των ντόπιων Ακαρνάνων στο μεγάλο γεγονός και 2ον ποια υπήρξε η τύχη των χιλιάδων Οθωμανών ναυτών, στρατιωτών και αξιωματούχων των οποίων τα πλοία ναυάγησαν ή προσάραξαν στα αβαθή της ακαρνανικής ακτής, αναγκάζοντάς τους να αναζητήσουν διαφυγή στην αφιλόξενη ενδοχώρα;

Η Ακαρνανική ενδοχώρα και η στάση του ντόπιου πληθυσμού: Πρωτογενείς μαρτυρίες και αρχειακά δεδομένα

Η απάντηση στο ερώτημα της εμπλοκής των γηγενών

πληθυσμών απαιτεί αυστηρό διαχωρισμό ανάμεσα στις στρατολογημένες ναυτικές δυνάμεις των Ιονίων νήσων και στον συμπαγή αγροτικό πληθυσμό της Τουρκοκρατούμενης εκείνη τη περίοδο Ακαρνανίας. Ενώ η συμμετοχή Ελλήνων κωπηλατών και μαχητών στις τάξεις των βενετικών γαλερών (ιδίως από την Κέρκυρα, την Κεφαλονιά, τη Ζάκυνθο και την Κρήτη) είναι εκτενώς καταγεγραμμένη, η συμπεριφορά των κατοίκων της ηπειρωτικής Αιτωλοακαρνανίας καθορίστηκε από τη γεωπολιτική τους θέση υπό την οθωμανική κυριαρχία. Το γεγονός της γειτνίασης με σημαντικές οθωμανικές βάσεις όπως η Ναύπακτος και η Άρτα, τη βίαιη καταστολή προγενέστερων μικρότερων εξεγέρσεων των Ακαρνάνων αλλά και τον ξαφνικό αιφνιδιασμό του Οθωμανικού Στόλου στο σημείο μαρτυρούν ότι οι ντόπιοι ήταν δύσκολο να γνώριζαν για επικείμενη Ναυμαχία εκ μέρους των Δυτικών καθώς και την ακριβή ημέρα διεξαγωγής της.

Σε μια ιδιαίτερα διαφωτιστική ακαδημαϊκή μελέτη του

Πανεπιστημίου Ca' Foscari της Βενετίας με τίτλο «Galea. La dogaressa del mare», αποτυπώνεται με σαφήνεια η δραματική αντίδραση των τοπικών ελληνικών κοινοτήτων απέναντι στους ηττημένους Οθωμανούς που ξεχύθηκαν στην ακτή και έτρεχαν προς την ενδοχώρα: «Alcuni equipaggi, costretti a fuggire via terra, vennero massacrati dagli abitanti dei villaggi greci» [«Ορισμένα πληρώματα, αναγκασμένα να διαφύγουν από τη στεριά, σφαγιάστηκαν από τους κατοίκους των (παρακείμενων) ελληνικών χωριών»].

Η καταγραφή αυτή τεκμηριώνει αδιαμφισβήτητα ότι οι

ντόπιοι κάτοικοι δεν παρέμειναν απαθείς θεατές. Αντίθετα μόλις αντιλήφθηκαν τι συνέβαινε εκμεταλλεύτηκαν τον πανικό και την κατάρρευση των οθωμανικών γραμμών, επιτιθέμενοι στα αποδεκατισμένα πληρώματα που έβγαιναν στη στεριά. Η πράξη αυτή δεν είχε τον χαρακτήρα οργανωμένης στρατιωτικής συνδρομής στον συμμαχικό στόλο, αλλά εκδηλώθηκε ως πράξη εκδίκησης και αυθόρμητης εξέγερσης εναντίον του κατακτητή, ενταγμένη στο κλίμα αναταραχής που προκάλεσε η άφιξη της χριστιανικής αρμάδας.

Συνεπώς οι Ακαρνάνες, συμμετείχαν δευτερευόντως στο

γεγονός, χωρίς πρότερη συνεννόηση με τους Δυτικούς, δράττοντας την ευκαιρία να συμβάλλουν από ξηράς αποδεκατίζοντας τους πανικόβλητους Οθωμανούς.

Είναι σημαντικό ωστόσο να αναφερθεί το γεγονός ότι η

Ακαρνανία ήταν λεπτομερώς καταγεγραμμένη στους ενετικούς χάρτες καθώς και η παρουσία και η ταυτότητα των παράκτιων οικισμών ήδη πριν από το 1571. Ενδεικτικά με τον διαμοιρασμό της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Βυζαντίου) μετά την Δ’ Σταυροφορία οι Ενετοί ζήτησαν να συμπεριληφθούν στα εδάφη που θα νέμονταν μεταξύ άλλων και η Ακαρνανία αναφέροντας συγκεκριμένους οικισμούς και σημεία, όπως η Βόνιτσα, η Κατοχή, το Δραγαμέστο, η Κανδήλα κ.α το ίδιο και γειτονικά παράκτια εδάφη της Αιτωλίας. Σύμφωνα με τη μελέτη των Renard Gluzman και Γεράσιμου Παγκράτη, Tracking Venice’s Maritime Traffic in the First Age of Globalization, στα επίσημα αρχεία της Βενετίας καταγράφονται συχνά θαλάσσια εμπορικά δρομολόγια ήδη από το 1514, με ρητή επισήμανση της σύνδεσης: «Katochi – Venice» καθώς και «Dragomestro – Venice»

Αυτό αποδεικνύει ότι τόσο η Κατοχή όσο και το γειτονικό

Δραγαμέστο δεν αποτελούσαν άγνωστα σημεία σε έναν απομονωμένο χάρτη, αλλά αναγνωρισμένους εμπορικούς κόμβους που διατηρούσαν διαύλους επικοινωνίας με τη Βενετία δεκαετίες πριν από τη Ναυμαχία του Λεπάντο. Συνεπώς οι Δυτικοί μέσω των Βενετών που συμμετείχαν στη Μάχη είχαν πολύ καλή εικόνα της γεωμορφολογίας, των κοινοτήτων και των λιμανιών της περιοχής.

Τι απέγιναν οι επιζήσαντες Οθωμανοί;

Το φυσικό ανάγλυφο και η παγίδα των ελών

Ενώ οι Χριστιανοί που ήταν αιχμάλωτοι σε Οθωμανικά

πλοία ή ναυάγησαν, περισυλλέχθηκαν και διασώθηκαν άμεσα από τους δυτικούς συμμάχους του Ιερού Συνασπισμού, οι χιλιάδες Οθωμανοί των οποίων οι γαλέρες καταστράφηκαν ή εξώκειλαν στις αμμώδεις αβαθείς ακτές της Ακαρνανίας, είχαν ως μόνη ελπίδα σωτηρίας την χερσαία διαφυγή προς τα ενδότερα διοικητικά κέντρα της οθωμανικής επικράτειας όπως το Βραχώρι (Αγρίνιο) ή η Ναύπακτος. Παρότι δεν υπάρχει ενιαίο επίσημο κατάστιχο, η συνδυαστική μελέτη των πηγών και η προσάραξη 30–35 γαλερών της δεξιάς πτέρυγας του Σιρόκο οδηγούν σε ασφαλή εκτίμηση, ότι περίπου 3.500 έως 5.000 Οθωμανοί μαχητές και ναύτες κατάφεραν να φτάσουν στην ακτή και να κατευθυνθούν προς την ενδοχώρα.

Ωστόσο, η γεωμορφολογία της περιοχής αποτέλεσε μια

ανυπέρβλητη παγίδα. Η αρχαία πόλη των Οινιάδων, γνωστή στις μεσαιωνικές και περιηγητικές πηγές ως Trigardon ή Tricardo (Τρίκαρδος), βρισκόταν περικυκλωμένη από ένα αδιαπέραστο υδάτινο σύστημα. Όπως επισημαίνεται στη νεότερη περιηγητική γραμματεία (χαρακτηριστικά στο The Spirit of the East και στο Elementi di archeologia του Antonio Nibby): «Trigardon … must be the ancient Oiniadae», ενώ υπογραμμίζεται η άμεση γειτνίασή της με το εκτεταμένο έλος του Λεσινίου και την Κατοχή. Την πολυπλοκότητα αυτού του τοπίου αποτυπώνει με ενάργεια το Journal of a Tour in Greece and the Ionian Islands: «The channels among these flats are as intricate as a labyrinth» που αναφέρει χαρακτηριστικά «Τα κανάλια ανάμεσα σε αυτές τις πεδιάδες είναι τόσο περίπλοκα όσο ένας λαβύρινθος».

Οποιοδήποτε τμήμα ηττημένων στρατιωτών επιχειρούσε να κινηθεί από την ακτή του προς τα Βόρεια και Ανατολικά, ήταν αναγκασμένο να αντιμετωπίσει δύο αλληλένδετα εμπόδια, αφενός τα αδιάβατα έλη του Λεσινίου και της Κατοχής και το φυσικό υδάτινο τείχος του Αχελώου. Ενώ στο νότιο τμήμα δίπλα από το σημερινό Νεοχώρι εκτείνονταν απέραντη λιμνοθάλασσα που έφτανε στο ανατολικό τμήμα του Κοτσιλάρη και συγκέντρωνε τα νερά του ποταμού πριν ξεχυθούν στο Ιόνιο.

Έτσι οι Οθωμανοί φυγάδες, εξαντλημένοι,

αποπροσανατολισμένοι μέσα στον λαβύρινθο των ελών και ανίκανοι να διασχίσουν τον ορμητικό Αχελώο χωρίς να περάσουν από τα ελεγχόμενα περάσματα της Κατοχής, βρέθηκαν εγκλωβισμένοι. Εκεί υπέστησαν τη διπλή πίεση, αφενός από τα αποσπάσματα των χριστιανικών στρατευμάτων που απέκλεισαν την ακτή άμεσα και τους έτρεπαν σε φυγή ήδη κατά τη διάρκεια της Μάχης, την μετέπειτα παρουσία των Δυτικών στις ακτές όπου για πολλές ακόμη ημέρες μετά τη Ναυμαχία περιπολούσαν από τον Πεταλά και αφετέρου από τους κατοίκους των γύρω χωριών, οι οποίοι, γνωρίζοντας άριστα τα μονοπάτια και τα κανάλια, τους αποδεκάτισαν.

Παράλληλα, στις ιταλικές πηγές, με εξέχουσα σχετική με

τη Ναυμαχία μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Fondazione Giorgio Cini στο πεδίο Ενετικών Σπουδών (Studi Veneziani) γίνεται αναφορά στην Κατοχή, αναλύοντας την ιστορική βαρύτητα του οικισμού: «Katochi (Catochi), nei pressi di Gnocori e non lontano dall'Achelao», χαρακτηρίζοντας τη θέση «località di grandissima importanza strategica» «τοποθεσία υψίστης στρατηγικής σημασίας», καθώς διαχρονικά έλεγχε το μοναδικό ασφαλές πέρασμα του ποταμού και διέθετε οχυρωματικό πυρήνα («torre di Katochi»). Ενώ γίνεται και η πρώτη αναφορά στον νεοσύστατο τότε οικισμό του Νεοχωρίου ως Gnocori. Σημαντικό είναι να αναδειχθεί το γεγονός ότι ενώ οι Τούρκοι διαθέτουν ισχυρά στρατεύματα στις πόλεις (Βραχώρι, Ναύπακτος, Άρτα) δεν φαίνεται την περίοδο εκείνη να διαθέτουν αξιόλογο στρατό στην Ακαρνανία, τόπο που διαχρονικά δεν έλεγξαν πλήρως καθώς συνιστούσε εστία αντίστασης και παρουσίας επαναστατικών κινήσεων καθώς και άμεσο πεδίο ανταγωνισμού με την Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας. Η διαπίστωση αυτή, δικαιολογεί ίσως και την αποφασιστική αντίδραση των ντόπιων έναντι των υπολειμμάτων του Οθωμανικού Στόλου.

Ο Πεταλάς ως αγκυροβόλιο του Ιερού

Συνασπισμού

Αμέσως μετά την έκβαση της ναυμαχίας, ο κύριος όγκος

του συμμαχικού στόλου και οι αιχμαλωτισμένες οθωμανικές γαλέρες δεν παρέμειναν στο ανοιχτό πέλαγος λόγω της απειλής κακοκαιρίας και της ανάγκης ανασυγκρότησης. Ο ιστορικός Alberto Guglielmotti, στο μνημειώδες έργο του Marcantonio Colonna alla battaglia di Lepanto, αντλώντας στοιχεία από τις αυθεντικές επιστολές του επικεφαλής των παπικών δυνάμεων, περιγράφει τη μετακίνηση των νικητών προς τα παράλια της Ακαρνανίας: «...alla sicura baja di Platèa, che oggi dicono Petalà … presso la foce del fiume Achelòo» «...στην ασφαλή ακτή της Πλατέας (Νήσου), που σήμερα ονομάζουν Πεταλά … κοντά στις εκβολές του ποταμού Αχελώου».

Από το φυσικό αυτό αγκυροβόλιο των Εχινάδων σε

ελάχιστη απόσταση από την Ακαρνανική Ακτή και κάποιες άλλες μέρες από το

γειτονικό Δραγαμέστο ο επικεφαλής των παπικών δυνάμενων Marcantonio Colonna

συνέταξε τις ιστορικές του αναφορές, όπως διασώζονται στο Archivio Caetani και

καταγράφονται στο αρχειακό ευρετήριο Roma Eterna:

Α) Επιστολή από Petalà, 7 Οκτωβρίου 1571.

Β) Επιστολή από Petalà, 9 Οκτωβρίου 1571.

Γ) Επιστολή από Dragomestre, 11 Οκτωβρίου 1571,

απευθυνόμενη προς τον καρδινάλιο di Sermoneta («Marco Antonio Colonna,

Lettera al cardinale di Sermoneta, Dragomestre, 11 ottobre 1571»).

Η τοποθέτηση του συμμαχικού ναυτικού επιτελείου στον

άξονα Πεταλά –Δραγαμέστου τις πρώτες κρίσιμες ημέρες μετά τη μάχη αποδεικνύει ότι ολόκληρη η ακτογραμμή της νότιας Ακαρνανίας είχε μετατραπεί σε άμεσο θέατρο

εκκαθαριστικών επιχειρήσεων, περισυλλογής λαφύρων και καταδίωξης των ναυαγών. Ενώ το διάστημα που οι συμμαχικές δυνάμεις έμειναν στον Πεταλά έγινε και η αναδιοργάνωση τους, η επίσημη καταγραφή των λαφύρων και των απωλειών, η στελέχωση των πλοίων με πληρώματα από Χριστιανούς που περισυλλέχθηκαν και η προετοιμασία της επιστροφής.