Οινιαδών Ανάπτυξις:Τα Ξηρομερήτικα Μοιρολόγια

 

Τα Ξηρομερήτικα Μοιρολόγια

 

Τα Ξηρομερήτικα μοιρολόγια αποτελούν ένα από τα πιο βαθιά, συγκλονιστικά και αναπόσπαστα κομμάτια της πολιτισμικής κληρονομιάς της επαρχίας Ξηρομέρου στην Αιτωλοακαρνανία. 

 

Βασισμένα στις πηγές και στα άρθρα της τοπικής λαογραφίας, αποτελούν μνημεία λόγου και πόνου που αποτυπώνουν την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου της υπαίθρου μπροστά στο μυστήριο του θανάτου.

Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση, να αναφερθούμε στο τι ήταν το Ξηρόμερο και ποιοι ήταν διαχρονικά οι Ξηρομερίτες. 

 

Πρόκειται για τους κατοίκους της μίας επαρχίας της Ακαρνανίας (η άλλη είναι η επαρχία Βάλτου) που ξεκινά από την Κατοχή και τελειώνει στη Βόνιτσα (ή αντίστροφα ξεκινά από τη Βόνιτσα και τελειώνει στην Κατοχή καθώς η Βόνιτσα ήταν η ιστορικά ο μεγαλύτερος οικισμός και η πρωτεύουσα της επαρχίας και η Κατοχή ο δεύτερος μεγαλύτερος οικισμός και διοικητικό κέντρο του νότιου Ξηρομέρου.

 

 Ο Αστακός και σημερινή πρωτεύουσα του ομώνυνου Καλλικρατικού Δήμου ήταν το τρίτο μεγαλύτερο χωριό για την ακρίβεια το γειτονικό Δραγαμέστο). 

 

Συνεχιστές των σκληροτράχυλων πολεμιστών και πειρατών, των αρχαίων Ακαρνάνων, οι Ξηρομερίτες μετά την πτώση της Βασιλεύουσας και το τέλος του Ελληνικού Μεσαίωνα, αντιστέκονταν, στρατεύονταν, κατέφευγαν στην κλεφτουριά και τον Αρματολισμό, πολεμούσαν ως μισθοφόροι σε ξένους στρατούς και αγωνίστηκαν σκληρά για την ελευθερία του έθνους. Κάθε οικογένεια είχε μέλη που θυσιάστηκαν σε μάχη, ξενιτεύτηκαν λόγω των συνθηκών ή χάθηκαν.

 

Στην Κατοχή, το Λεσίνι και την Πεντάλοφο, επιβιώνουν ακόμη αυτά τα ιδιαίτερα έθιμα. Ζωντανοί φορείς της λαογραφίας μας μερικές αιωνόβιες πλέον γιαγιάδες. Κάποιοι συντοπίτες μας, όπως ο Νικος Πλακίδας, κατέγραψαν μερικές από αυτές ως δείγματα συλλογικής μνήμης, αποτυπώνοντας την ιδιαιτερότητα αυτού του εθίμου.

Τι είναι και τι γνωρίζουμε για αυτά;

Τα μοιρολόγια του Ξηρομέρου είναι επιθανάτιοι θρήνοι, ποιητικά δημιουργήματα που τραγουδιούνται πάνω από τον νεκρό. Στο Ξηρόμερο ο θρήνος δεν περιοριζόταν μόνο στην ώρα της κηδείας ή του ενταφιασμού, αλλά συνεχιζόταν καθ' όλη τη διάρκεια του πένθους, και πολλές φορές κρατούσε για μια ζωή — ιδιαίτερα αν ο νεκρός ήταν νέος στην ηλικία.

Πρόκειται αποκλειστικά για γυναικεία υπόθεση. Η γυναίκα στο Ξηρόμερο είναι εκείνη που είναι ταυτισμένη με τον κύκλο της ζωής: η γυναίκα γεννά, η γυναίκα καλωσορίζει το βρέφος με το νανούρισμα , και η ίδια αποχαιρετά τον άνθρωπο με το μοιρολόι, το οποίο λειτουργεί σαν ένα «μακάβριο νανούρισμα».

Ποια είναι η προέλευσή τους;

Η προέλευση των μοιρολογιών χάνεται στα βάθη των αιώνων, έχοντας τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική παράδοση (στους «εξάρχοντες του θρήνου» και τα αρχαία επικήδεια άσματα). 

 

Στη σημερινή τους μορφή, εξελίχθηκαν έντονα κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, όπου απέκτησαν στοιχεία συγγενικά με τα κλέφτικα τραγούδια.

 

Το αξιοσημείωτο με την προέλευση των στίχων είναι ότι πηγάζουν από τον αυθορμητισμό και τη βιωματική ανάγκη. Όπως χαρακτηριστικά έλεγαν οι παλαιότεροι:

 

«Ο πόνος φέρνει τον αχό, κι αχός το μοιρολόι!»

Γυναίκες αγράμματες, που δεν είχαν πάει ποτέ σε σχολείο, χρησιμοποιώντας απλές λέξεις της καθημερινότητας, κατάφερναν να συνθέσουν υψηλά νοήματα και ρυθμικά «ποιητικά διαμάντια», μεταφέροντας την τέχνη αυτή προφορικά από μάνα σε κόρη.

Τι συμβολίζουν;

Τα ξηρομερήτικα μοιρολόγια συμβολίζουν:

 

Την ανθρώπινη μοίρα και το αναπόφευκτο του θανάτου: Την τραγικότητα του αποχωρισμού από την οικογένεια και τα εγκόσμια.

Τη σύνδεση Γάμου και Θανάτου: Ιδιαίτερα για τους ανύπαντρους νέους, ο θάνατος συμβολιζόταν ως ένας «γάμος με τον Κάτω Κόσμο». 

 

Στα μοιρολόγια αυτά, ο θάνατος ονομαζόταν «χαρά», οι συγγενείς καλούνταν να φέρουν νερό να στολίσουν τη «νύφη» ή τον «γαμπρό», και να σκουπίσουν τους δρόμους για να περάσει η νεκρική πομπή, όπως ακριβώς θα γινόταν σε μια γαμήλια πατινάδα.

Την παρηγοριά της θρησκευτικής παράδοσης: Συχνά οι Ξηρομερίτισσες μοιρολογούσαν επικαλούμενες το «Μοιρολόγι της Παναγιάς». 

 

Η Παναγία, ως η απόλυτη θρηνούσα μάνα που έχασε τον μοναχογιό της, αποτελούσε το απόλυτο σύμβολο ταύτισης και παρηγοριάς για τις χαροκαμένες μάνες της περιοχής.

Τι εξυπηρετούσαν;

Το μοιρολόι είχε βαθιά ψυχολογική και κοινωνική λειτουργία στην κοινότητα:

 

Εγκωμιαστικό χαρακτήρα: Εξυμνούσε τις αρετές, την ομορφιά, τη λεβεντιά και τον χαρακτήρα του νεκρού (εξού και η φράση «Κλάψτε καλές να κλάψουμε, να κλάψουμε τσ' λεβέντες»).

 

Προσωπική έκφραση του απρόσμενου θανάτου: Οι μοιρολογίστρες του Ξηρομέρου προσάρμοζαν την παράδοση πάνω στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του νεκρού (π.χ. αν ο θάνατος ήταν ξαφνικός ή αν ο νεκρός ήταν παιδί), μετατρέποντας το ουδέτερο κείμενο σε μια βαθιά προσωπική κατάθεση.

Ψυχολογική αποφόρτιση και παρηγοριά: Λειτουργούσε ως «γέφυρα» για να εξωτερικευτεί ο βουβός πόνος. Βοηθούσε τους συγγενείς να συνειδητοποιήσουν την απώλεια και να ξεκινήσει η διαδικασία της επούλουσης (κάθαρση). 

 

Σύνδεση με την Ιστορία

Τα ξηρομερήτικα μοιρολόγια δεν αποτελούν ένα απομονωμένο τοπικό φαινόμενο, αλλά συνδέονται με μια αδιάσπαστη, αιωνόβια αλυσίδα που διατρέχει την ελληνική ιστορία:

 

Η ρίζα στην Αρχαία Ελλάδα: Η δομή τους, όπου μια γυναίκα ξεκινά τον θρήνο (η «έξαρχος») και οι υπόλοιπες ακολουθούν, αποτελεί την άμεση εξέλιξη του αρχαίου ελληνικού κομμού (του θρηνητικού διαλόγου στην αρχαία τραγωδία).

 

  Ήδη από τα ομηρικά χρόνια (όπως στην Ιλιάδα για τον Έκτορα), οι γυναίκες είχαν τον πρώτο λόγο στον αποχαιρετισμό.

 

Η Ρωμαϊκή περίοδος και οι «Praeficae»: Στους ρωμαϊκούς χρόνους, εμφανίστηκαν οι Praeficae, γυναίκες που πληρώνονταν για να θρηνήσουν τον νεκρό. 

 

Στο Ξηρόμερο, αν και το έθιμο παρέμεινε βιωματικό, η ύπαρξη των γνωστών «μοιρολογιστρών» —που καλούνταν σχεδόν «θεσμικά»— καθρεφτίζει αυτή τη βαθιά ανάγκη για τελετουργική καθοδήγηση του πένθους.

Η Βυζαντινή επίδραση: Παρά τις προσπάθειες της Εκκλησίας να περιορίσει τους γοερούς θρήνους (ως ειδωλολατρικά κατάλοιπα), ο λαός κράτησε το έθιμο ζωντανό, ενσωματώνοντας αναφορές στους αγγέλους, τον Χάρο και τον Άδη.

Η σύγκριση με τα Μανιάτικα μοιρολόγια: Ενώ της Μάνης είναι οκτασύλλαβα, με έντονα επικό, σκληρό και «δωρικό» χαρακτήρα (λόγω βεντετών), τα ξηρομερήτικα (σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο) διαθέτουν μια πιο λυρική, μελωδική και παραπονιάρικη χροιά.

Ωστόσο, μοιράζονται τον ίδιο πυρήνα: τον απόλυτο αυτοσχεδιασμό και την κυριαρχία της γυναίκες.

Ποια η λαογραφική τους αξία;

Η λαογραφική αξία των ξηρομερήτικων μοιρολογιών είναι ανεκτίμητη, καθώς αποτελούν ζωντανά μνημεία του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού:

 

Καταγράφουν τις κοινωνικές δομές και τις αντιλήψεις της υπαίθρου για τον «Κάτω Κόσμο».

 

Αναδεικνύουν τον πλούτο της προφορικής λογοτεχνίας και της ντόπιας γλωσσικής διάλεκτου.

 

Όπως σημείωνε και ο Γάλλος φιλέλληνας Claude Fauriel (1824), η ικανότητα αυτών των απλών γυναικών να μεταμορφώνουν τον απόλυτο πόνο σε υψηλή ποίηση αποτελεί ένα εκπληκτικό και αξιοθαύμαστο πολιτισμικό φαινόμενο.

Σήμερα: Με τη μεταβολή των κοινωνικών συνθηκών, οι νεκροί πλέον δεν «διανυκτερεύουν» στα σπίτια τους στο χωριό και τα έθιμα έχουν εκσυγχρονιστεί. 

 

Οι μεγάλες μοιρολογίστρες του Ξηρομέρου έχουν σχεδόν εκλείψει. Ο πόνος τείνει να γίνει βουβός, κάνοντας την καταγραφή και τη μελέτη αυτών των μοιρολογιών ακόμη πιο πολύτιμη για τη διατήρηση της εθνικής και τοπικής μας μνήμης. 

 

Εσείς γνωρίζατε αυτό το έθιμο του τόπου μας;

Έχετε κάποια μνήμη σχετικά με αυτό;

Μοιραστείτε τις απόψεις σας μαζί μας στα σχόλια!